عوامل زهد

1ـ معرفت به خدا

           اميرمؤمنان صلوات الله عليه فرمود: «يسير المعرفه يوجب الزهد فى الدنيا». «الزهد ثمره اليقين» و «اليقين يثمر الزهد»

2ـ شناخت دنيا

           ابن جلا گويد: زاهد آن بود كه به دنيا نگرد به چشم زوال تا اندر چشم تو حقير گردد تا از وى برگشتن تو را آسان بود.

              اگر كسى عظمت و جلالت خدا شناسد، چشم به نعمت او نيز نخواهد داشت، مگر  آن كه در آن نيز او بيند و اگر كسى حقارت دنيا شناسد، بدان طمع نكند و چشم ندوزد تا چه رسد كه بدان دل بندد و مگر كسى تنها يك آيت از قرآن فهميده باشد كه «قل متاع الدنيا قليل» وى را بس است كه بدان بى رغبت باشد.

           اگر كسى سرنوشت دنياطلبان را ديده يا شنيده باشد كه براى كسب دنيا چه زحمت ها و رنج ها كشيده اند و براى حفظ آن صد چندان به رنج و زحمت افتاده اند و اگر بداند كه چه چشم ها كه پدران دنياطلب از فرزندانشان كه در دنياطلبى رقيب آنان بودند، كور كردند و از حدقه به در آوردند، چه سرها كه فرزندان دنياطلب از پيكر پدران خويش جدا ساختند، چه جنگ ها و خونريزى ها كه براى تصرف دنيا انجام دادند، چه حرمت ها كه شكسته اند و چه و چه؛ خواهند فهميد كه «الرغبه فى الدنيا تكثّر الهمم و الحزن و الزهد فى الدنيا يريج القلب و البدن».

3ـ تمرين زهد

            اميرمؤمنان صلوات الله عليه فرمود: «التزهّد يؤدى الى الزهد» و نيز فرمود: «أول الزهد التزهّد».

4ـ ياد مرگ

           «أفضل الزهد فى الدنيا ذكر الموت».

5ـ دين داري          «الزهد ثمره الدين» و «الزهد أصل الدين».    از آن جا كه زهد، بى رغبتى به دنيا و متعلقات آن است، نتيجه اش سخاوت است و ايثار.      يحيى بن معاذ گويد: دنيا چون عروسى است؛ جوينده او، مشاطه اوست و زاهد اندرو چون كسى بود كه روى وى سياه كند و موى وى بكند و جامه وى بدرد و عارف به خداى مشغول بود و با سوى وى ننگرد و گر بنگرد، جز فعل خداى نبيند. آشنايى با عرفان اسلامى -حسینی شاهرودی

               انسان وقتى در زهد تمرين كرد براى اينكه به مرحلهٔ والاتر برسد، كم كم در خود زهد، زهد مى‌ورزد. در اوايل و نيز اواسطِ راه، زاهد به زهد كه وصفى كمالى است علاقمند است؛ اما در پايان راه مى‌بيند اين وصف هم براى او دام است؛ چون اگر وصف را مى‌خواهد معلوم مى‌شود اولاً موصوف را هم مى‌خواهد، يعنى به خودش نيز توجّه دارد و خود را هم مى‌خواهد و ثانياً به وصف خود توجّه دارد و آن را مايهٔ كمال خود مى‌داند و هيچ يك از اين‌ها با «سلوك اِلى الله» سازگار نيست. چون در سير و سلوك الى الله، مقصود نهايى «لقاء الله» است. بنابراين، توجّه به زهد و عنايت به خود زاهد، رهزن است. به همين جهت سالكِ آگاه در پايان راه، در خود زهد هم، زهد مى‌ورزد، يعنى در بى‌رغبتى، زاهد است و از آن اعراض مى‌كند.

مأخذ: مراحل اخلاق در قرآن، ص ۱۷۸

زهد، كوتاه ساختن آرزو، سپاس نعمت و پرهيز از محرمات الهى است و نيز فرمود: «الزهد تقصير الآمال و اخلاص الاعمال»؛ كوتاهى آرزوها و اخلاص در عمل، زهد است. تا محبت دنيا و متعلقات آن در دل باشد، اخلاص نيست و تا اخلاص نباشد، زهد نيست.

در واقع، اخلاص نشان قطع تعلق از دنياست و قطع تعلق از دنيا، زهد است. به همين خاطر است كه آن‌كه ميل به دنيا و لذت‌هاى دنيا دارد، به حقيقت زهد دست نمي‌يابد.چنان‌كه آن حضرت فرمودند: «كيف يصل الى حقيق? الزهد من لم‌يمت شهوته».

مردن شهوت به اين است كه سمت و سوى رفتارهاى انسان را معين نسازد، نه آن‌كه ريشه‌كن شده باشد .شهوت مرده، شهوت رام است كه صاحبش را به هرسو كه مايل باشد نمي‌برد. تا شهوت رام نشود، محبت متعلقات آن كه دنياست، از دل بيرون نرود و تا محبت دنيا از دل بيرون نرود، آرزو ريشه‌كن نگردد و تا آرزو ريشه‌كن نگردد، زهد حاصل نشود.

به همين معناست آن‌چه را كه آن حضرت فرمود: «أصل الزهد حسن الرغبة فيما عند الله» به نيكى به آن‌چه نزد خداست راغب بودن، چشم به عنايات او داشتن، با ديدن آن‌چه نزد اوست، به غير چشم نداشتنْ اصل و ريشه زهد است.

اقتباس از کتاب اشنایی با عرفان اسلامی